I ŻYLI DŁUGO I SZCZĘŚLIWIE
DOPÓKI NIE UMARLI
Dawno, dawno temu, za górami, za lasami, żyli dwaj bracia... Tak mogłaby rozpocząć się opowieść o dwóch postaciach, które miały niebagatelny wpływ na literaturę. W krainie zwanej Hesją, górzystą i o wyjątkowo ubogiej glebie, a na dodatek całkowicie pozbawioną bogactw naturalnych, nie żyło się dobrze. Krajem tym nieustannie wstrząsały konflikty zbrojne, a francuska okupacja odbierała ludziom wszelką nadzieję. Czy w takim miejscu i takim czasie narodzić mogły się baśnie? Ann Schmiesing zaprasza nas w podróż do dawnej Hesji. „Bracia Grimm. Biografia” ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego.
W mieście Hanau, 4 stycznia 1785 roku, na świat przychodzi Jakub Grimm. Nieco ponad rok później, 24 lutego 1786 roku, rodzi się jego brat Wilhelm. Z dziewięciorga dzieci Philippa i Dorothei Grimmów jedynie pięcioro dożyło wieku dorosłego. Niebawem rodzina przenosi się do Steinau, gdzie Philipp Grimm otrzymuje posadę sędziego regionalnego. Dla dwóch braci, którzy już wtedy byli nierozłączni, będzie to najszczęśliwszy okres w życiu. Niestety, nie potrwa on długo. Ojciec Jakuba i Wilhelma umiera młodo, a rodzina zmuszona jest opuścić sędziowski dom. W kraju trwa wojenna zawierucha. Chłopcy mają 11 i 10 lat, gdy ich życie zmienia się na zawsze. Teraz to Jakub, jako najstarszy mężczyzna w rodzinie, musi stać się jej głową. To trudny okres, który na zawsze naznaczy jego życie. Zawsze już odpowiedzialny będzie za matkę i młodsze rodzeństwo. Bracia podejmują naukę w szkole średniej, a następnie na uniwersytecie. Dużo czytają, fascynuje ich pochodzenie i rozwój języka niemieckiego, zafascynowani są ludowymi opowieściami. Wiedzą już, że chcą stworzyć dzieło, które będzie kompletną rozprawą o gramatyce niemieckiej. Pragną także ocalić od zapomnienia baśnie. Dziedzictwo ustne, które przekazywane jest pokolenia na pokolenie. Podejmują się, niezwykle złożonego zadania, mającego na celu zebranie podań, legend i opowiastek ludowych i spisanie ich dla potomności. Droga, którą obierają, naznaczona będzie licznymi trudnościami. A wszystko to na tle rozruchów rewolucyjnych i ciągłego strachu o przyszłość. Bracia, którzy marzyli o tym, by język, który jest najcenniejszą cechą łączącą naród, doczekał się komplementarnego opracowania naukowego. Bracia, którzy marzyli o tym, by ich kraj znowu został zjednoczony.
Różnili się usposobieniem i temperamentem. Jakub, bardziej powściągliwy, nieufny, nie lubił życia towarzyskiego. Radość odnajdował wśród książek i swoich badań nad pochodzeniem słów. Wilhelm, śmielszy, weselszy, potrafił zjednywać sobie ludzi. Od dzieciństwa byli praktycznie nierozłączni. Ich los scementowała śmierć ojca. Jakub nigdy się nie ożenił. Wilhelm miał żonę i dzieci. Było rzeczą naturalną, że Jakub mieszkał z rodziną Wilhelma. Dziś znamy ich jako twórców baśni. Któż nie słyszał o „Kocie w butach”, „Kopciuszku” czy „Królewnie Śnieżce”? Te baśnie kształtowały dzieciństwo naszych dziadków, rodziców, nas samych i zapewne jeszcze wielu kolejnych pokoleń, które się narodzą. Jednakże czy droga do spisania baśni była łatwa? Grimmowie zbierali setki opowieści. Nie tylko z Niemiec, ale i z całej Europy. W czasach, w których przyszło im żyć, było to przedsięwzięcie nad wyraz skomplikowane. Okupacja francuska mocno dawała się we znaki mieszkańcom niemieckich elektoratów. Niemcy, jako kraj, nie istniały. W dziesięcioleciach po śmierci Grimmów, rozpowszechniona została teza, jakoby bracia zbierali opowieści wśród wieśniaków, co nie jest prawdą. Głównymi informatorkami Grimmów były młode, dobrze urodzone damy, które podania te znały od swoich babć. Pierwszy tom „Baśni dla dzieci i domu” ukazał się w 1812 roku, a drugi trzy lata później. Publikacja nie przyniosła sukcesu na jaki liczyli Jakub i Wilhelm, co stanowiło dla nich rozczarowanie, szczególnie, gdy weźmie się pod uwagę ich trudną sytuację materialną. Nie zraziło ich to jednak i nadal niestrudzenie zbierali legendy i opowieści. Pracowali także nad dziełem „Gramatyka niemiecka”. Mimo tego, że dziś kojarzymy ich wyłącznie jako autorów baśni, to niezwykle istotne jest to, że zarówno Jakub jak i Wilhelm są uznanymi badaczami języka niemieckiego. Opracowali także pierwszy słownik niemiecki. Zasadniczo to rozpoczęli tę pracę, ponieważ jej ogrom ich przerósł. Pracowali nad słownikiem do końca życia. Jakub miał wyjątkowo duże zasługi na polu naukowym. Jego spostrzeżenia dotyczące przekształcania się spółgłosek nazwane zostały prawem Grimma i określenie to funkcjonuje do dziś. Grimmowie byli wielkimi patriotami i słynęli ze swojego zaangażowania politycznego. Słynna sprawa Siedmiu z Getyngi obejmuje także Wilhelma i Jakuba.
Ann Schmiesing, pracująca na uniwersytecie Yale, podjęła się niełatwego zadania napisania o braciach Grimm tak, by przybliżyć ich postacie na tle wyjątkowo skomplikowanej sytuacji geopolitycznej w Europie. Zebrała imponującą ilość materiałów, odwiedziła miasta bliskie Grimmom i przeprowadziła skrupulatne badania nad ich twórczością. Po to, by zyskali nową tożsamość. Nie jest tajemnicą, że w zbiorowej świadomości funkcjonują oni jako jeden byt. Tymczasem Jakub i Wilhelm bardzo się od siebie różnili, mieli wiele zainteresowań, a ich wkład w powstanie gramatyki czy baśni także się różnił. Schmiesing spisuje historię braci Grimm od narodzin do śmierci, wszystkie wzloty i upadki jakich doświadczyli, ciężką pracę jaką wkładali w swoje badania i rozczarowania takie jak liczne przeprowadzki czy brak możliwości znalezienia odpowiedniego zajęcia zarobkowego. Z kart jej książki wyłania się obraz ludzi bardzo doświadczonych przez los, a mimo to pełnych zapału, by kontynuować swoje pasje. Niestrudzonych badaczy, którym filologia i literatura niemiecka bardzo dużo zawdzięczają. Schmiesing ukazuje ich jako ludzi.
„Bracia Grimm. Biografia” to najszersze i najbardziej kompetentne opracowanie dziejów życia Grimmów jakie przeczytałam. Biografia kompletna. Napisana z dużą swadą. Mimo trudnych zawirowań politycznych, język, którym posługuje się Ann Schmiesing sprawia, że bardzo dobrze czyta się tę książkę. Wydanie od Wydawnictwa Poznańskiego jest wspaniałe. Twarda oprawa, barwione brzegi, a wewnątrz liczne ryciny i zdjęcia. To biografia, na którą bracia zasłużyli.
Co ciekawe, za życia Grimmów, baśnie ukazały się w kilku wydaniach, a mimo to większy sukces odniosły w Anglii niż kraju rodzimym. Grimmowie nie doczekali ukończenia Słownika ani sukcesu komercyjnego „Baśni dla dzieci i domu”. Nie dożyli także zjednoczenia Niemiec, w które tak gorąco wierzyli. Jakub, ze względu na przedwczesną śmierć ojca, przez większą część życia uważał, że i jemu pisany jest krótki żywot. Tymczasem, przeżył całe swoje rodzeństwo i zmarł 20 września 1863 roku w wieku 78 lat. Wilhelm zmarł 16 grudnia 1859. Ból po stracie ukochanego brata towarzyszył Jakubowi do końca jego dni. Za życia pasjonował ich rozwój techniki, a w szczególności fotografii. Paradoksalnie, to film zapewnił im nieśmiertelność i pierwsza disneyowska ekranizacja baśni. W 2005 roku „Baśnie dla dzieci i domu” wpisano na listę UNESCO Pamięć Świata. Gorąco polecam opowieść o dwóch braciach, którzy dawno, dawno temu, ośmielili się mieć marzenia.
